| Onze zoekrobots | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
|
|
|
|
|
© 2012 Rijksarchief in België. Alle rechten voorbehouden.  |
| Archief W.O.I bewaard in AR |
|
|
|
De Oorlogsarchieven (1914-1918) en aanverwante bestanden bewaard in het Algemeen Rijksarchief De oorlogsarchieven en de commissie van het oorlogsarchief Reeds tijdens de oorlog maakten talrijke Belgische en buitenlandse historici zich zorgen over het behoud van de documenten over dit conflict. Zodra de oorlog beëindigd was, nam de regering het besluit om een Commissie van het Oorlogsarchief op te richten. Deze Commissie werd voorgezeten door Henri Pirenne en bijgestaan door negen Provinciale Comités. Ze kregen als opdracht “Het verzamelen en beschrijven van de documenten rakende oorlog en bezetting”. Dankzij het werk van de leden van de Commissie en hun vertegenwoordigers in de provincies werd de collectie verrijkt met duizenden documenten afkomstig uit heel België en uit het buitenland. Door budgettaire beperkingen kwam de werking van de Commissie van het Oorlogsarchief meermaals in gevaar. Zij werd uiteindelijk door een Koninklijk Besluit (15 mei 1928) afgeschaft en de Oorlogsarchieven opgenomen werden in de collecties van het Algemeen Rijksarchief. Tijdens de Tweede Wereldoorlog nam de Duitse bezetter bijna alle bestanden betreffende de Duitse administratie tijdens Wereldoorlog I in beslag. De pogingen om deze na de Tweede Wereldoorlog terug te krijgen, bleven zonder resultaat. Het verlies van deze “Duitse” archieven werd nauwelijks gecompenseerd door enkele bestanden uit de Tweede Wereldoorlog. De meeste van deze bestanden werden nadien trouwens overgedragen aan het toenmalige Centrum voor de Studie van de Tweede Wereldoorlog (nu Ceges-Soma). De huidige structuur van de oorlogsarchieven De collectie werd meermaals verhuisd als gevolg van nieuwe locaties en andere prioriteiten. Hierdoor ging het oorspronkelijke klassement soms verloren. Maar door de aandacht die de laatste jaren aan deze collectie besteed werd, vinden de bestanden langzaam hun oorspronkelijke structuur terug en worden ze geleidelijk opengesteld voor onderzoek. Het is niet mogelijk en ook niet noodzakelijk om alle bewaarde bestanden op te sommen (de volledige lijst is terug te vinden in État de l’ouverture à la recherche. XII. Département I. Archives de la Première Guerre mondiale et fonds associés, 2e éd., Brussel, AR, 2002 – Miscellanea Archivistica. Studia, nr 148). Hier beperken we ons tot algemene aanwijzingen en tot de interessantste bestanden. Om het onderzoek te vergemakkelijken en voor enige continuïteit te zorgen, wordt de oude structuur van de Oorlogsarchieven behouden. De collecties worden telkens onderverdeeld in drie grote delen zoals hieronder aangegeven. Dit geheel omvat de dossiers komende van zowel de burgerlijke en de militaire Duitse administratie in bezet België, als van publieke instellingen of organisaties werkzaam in België of in het buitenland, internationale instellingen en hulporganisaties zowat overal ter wereld, en ook de sekwesters. Hierna volgen de afzonderlijke reeksen: Reeks A. Duitse Archieven (3 bestanden / 1,60 m) De drie bestanden van deze reeks hebben een beperkt wetenschappelijk belang. Het betreft de “Documenten Leopold Klein” (collectie diverse stukken); archieven afkomstig van het Duits bureau van de gevangenis van Sint-Gillis (dossiers van burgerlijke en militaire gevangenen, en diverse rapporten); archieven van de keizerlijke Duitse telegraafadministratie in België “Kaiserliches Deutsches Telegraphenamt in Belgien” (dossiers van agenten in dienst van deze administratie). Tevens moet vermeld worden dat twee bestanden behorend tot deze reeks overgebracht werden naar het Rijksarchief te Gent (Kommandantur Maldegem) en te Antwerpen (Gouvernement Antwerpen “Südost Abschnitt. Lier”). Reeks B. Belgische archieven gevormd in België (31 bestanden / 174,35 m) Hier betreft het vooral archieven komende van gemeentebesturen, het Rode Kruis van België, hulporganisaties (Aide au Village, Oeuvre d’assistance du barreau de Bruxelles, Oeuvre d’aide et de protection aux sans logis de Saint-Gilles,…), bevoorradingsorganisaties ingesteld en gecontroleerd door de Duitsers (Kolenverdeeling voor Vlaanderen, Ligue des marchands et producteurs de beurre du Brabant / Bond der boterhandelaars en botervoortbrengers van Brabant, Société “Vereenigde Oliefabrieken” of “VERO”, …), organismen en instellingen opgericht door de Belgische regering (Office des charbons allemands, Comptoir belge de répartition des charbons allemands, Groupement des négociants en charbons pour la vente des charbons allemands,…), particuliere verenigingen en ondernemingen (Chambre syndicale des experts comptables et comptables, Textiellose Mecheln, Société Tiefbaugesellschaft Van Hove et Cie, Rijkskantoor voor zaden, Brantweincentrale A.G. Simon,…), enz., en bovenal de archieven van de Raad van Vlaanderen, onmisbaar voor elke studie betreffende de Vlaamse Kwestie, en deze van de Commission d’enquête sur la violation des règles du droit des gens, des lois et des coutumes de la guerre / Commissie van onderzoek naar de schending der mensenrechten. Reeks C. Belgische archieven gevormd in het buitenland (88 bestanden / 718 m) Deze reeks omvat twee grote groepen van bestanden. Men vindt er enerzijds de archieven van ministeries of van organisaties gecreëerd door de Belgische regering :
Anderzijds bevindt zich in deze reeks een uitgebreid geheel van archieven afkomstig van hulporganisaties voor de vluchtelingen uit België (Frankrijk, Engeland, Nederland, Zwitserland,…), voor de wezen, de weduwen, de militairen, de gevangenen, de gewonden, enz. Deze reeks omvat tevens archieven komende van de Central Register of War Refugees in Londen (Central Register of Belgian Refugees, London) en van het Bureau de correspondance et documentation. Reeks D. Archieven van Vaderlandslievende Diensten (2 bestanden / 24,10 m) Deze reeks bevat de archieven die werden verzameld of samengesteld door de Commissie voor de archieven der vaderlandslievende diensten (Commission des archives des services patriotiques établis en territoire occupé au front de l’Ouest).Het betreft vooral de activiteiten van het verzet in België. Dit bestand verschaft talrijke gegevens over groepen en netwerken betrokken bij activiteiten zoals het verzamelen van inlichtingen, sabotage, ontsnappingswegen, enz. Reeks E. Particuliere archieven (34 bestanden / 88 m) Dit gedeelte bevat overwegend verzamelingen met krantenknipsels, affiches en diverse souvenirs samengebracht door particulieren. Meestal zijn ze terug te vinden onder de naam van de schenker (Gielen, Obreen, L. Varlez, Léo Van Puyvelde, Romus, Gram, A. Goebbel-Copette, De Sagher, Peltzer, Lucien Crick, Léon Mallinger, Paquay, Daimeries, Van Hal, Henri De Jongh, G. Noël, Lefebure, Robert Spiegel, Van Den Abeele, Ruttiens, Desneux). Bovendien bevat deze reeks een belangrijke collectie Oorlogsherinneringen (dagboeken) en ook de archieven van de Commissie van het Oorlogsarchief zelf. Reeks F. Sekwesterarchieven (ong. 200 archiefvormers / ong. 1500 m) Het sekwester is een procedure waarmee begonnen werd vanaf 10 november 1918 en die bekrachtigd werd door de wet van 17 november 1921. Deze procedure liet toe beslag te leggen op de goederen (ondernemingen, aandelen,…) van onderdanen van vijandelijke mogendheden in België, met het doel de oorlogsschade in het land te vergoeden. In het geval van ondernemingen werd de vereffening toevertrouwd aan advokaat-sekwesters. Vanaf 1924 werd begonnen met het overbrengen van hun archieven naar de verschillende bewaarplaatsen van het Algemeen Rijksarchief. De bestanden bewaard in Brussel betreffen enkel de ondernemingen werkzaam in de Brusselse regio. Vooral drie economische sectoren zijn vertegenwoordigd :
Naast deze drie grote afdelingen, vindt men er tevens de archieven van groothandelaars, culturele organisaties, advokaten, ingenieurs, drukkers en enkele parastatalen. De sekwesterarchieven vormen een belangwekkend bron voor de studie van het economisch leven in Brussel tussen 1870 en 1920. Enerzijds zijn alle mogelijke economische activiteiten vertegenwoordigd met ondernemingen van uiteenlopende omvang. Anderzijds bezorgen deze archieven ook nuttige inlichtingen betreffende het economisch leven tijdens de Eerste Wereldoorlog en de investering van Duits kapitaal in België. Tenslotte bevatten deze archieven nog persoonlijke documenten die toelaten om de ondernemers aan het hoofd van deze bedrijven beter te leren kennen. 2. Diverse en bijzondere collecties (Iconografie) Buiten de echte archiefbestanden, ontving of verwierf de Commissie van het oorlogsarchief per stuk of per lot, talrijke uiteenlopende documenten (kranten, brochures, persknipsels, foto’s, vlugschriften, karikaturen, pamfletten, affiches, postkaarten, sluikbladen, enz.) waaraan de archivarissen poogden een indeling te geven in homogene reeksen. Enkele van deze documenten werden gebruikt voor de tentoonstelling over Bezet België in november 1998. In de loop der jaren ontstond binnen het Oorlogsarchief een gespecialiseerde bibliotheek met allerhande publicaties : monografieën, brochures, tijdschriften, kranten, referentiewerken, enz. In 1955 telde deze bibliotheek meer dan 28.000 titels, waaronder talrijke relatief zeldzame publicaties. De laatste jaren wordt de catalogus van deze bibliotheek met gestandaardiseerde titelbeschrijvingen via het Vubis-bibliotheeknetwerk verder uitgebouwd en komt op die manier ook ter beschikking op internet. Sedert enige tijd wordt de collectie verder aangevuld met de belangrijkste recente publicaties rond de Eerste Wereldoorlog. Momenteel bevat de Oorlogsbibliotheek ongeveer 35.000 werken. De aanverwante bestanden Deze bestanden handelen bijna uitsluitend over de gebeurtenissen van de Eerste Wereldoorlog, en zijn onmiddellijke gevolgen. Ze zijn echter niet via het Oorlogsarchief in het Algemeen Rijksarchief terecht gekomen. Enerzijds zijn er de archieven van het Nationaal Hulp- en Voedingscomité / Comité National de Secours et d’Alimentation (20 bestanden / 161 m). Anderzijds de archieven van verschillende organisaties en instellingen zoals : Dienst der verwoeste gewesten / Office des régions dévastées, Commission for Relief in Belgium en Comité Hispano-néerlandais, Commission des réparations, Tribunaux et Cour des dommages de guerre aux personnes et aux biens durant la guerre 1914-1918, Fédération des coopératives pour dommages de guerre, Fonds du Roi Albert, enz. Andere archiefbestanden betreffende de eerste wereldoorlog bewaard in het algemeen rijksarchief De hierboven vermelde archiefbestanden vormen het zichtbare gedeelte van de ijsberg. Talrijke andere archiefbestanden bewaard op het Algemeen Rijksarchief bevatten informatie en dossiers rond de Eerste Wereldoorlog. Het gaat zowel om archieven van ministeries, openbare instellingen, ondernemingen en personen (De Broqueville, Goblet d’Alviella, Carton de Wiart, Henri Jaspar, Prosper Poullet, Jules Renkin, François Schollaert, Emile Francqui, Albert Henri, enz.). Hierbij moeten ook de archieven worden gerekend, bewaard in de afdelingen van het Rijksarchief in de Provinciën. Daar gaat het eveneens om archieven van openbare instellingen, familiearchieven, archieven van ondernemingen, enz. De Oorlogsarchieven bieden een zeer uitgebreid geheel van archiefbestanden en collecties handelend over de politieke, economische en sociale aspecten van het dagelijkse leven tijdens de oorlog, zowel voor de bevolking in bezet België als voor de vluchtelingen in Frankrijk, Groot-Brittannië, Nederland, Zwitserland, en voor de oorlogswezen, weduwen, krijgsgevangenen en gekwetsten. De bestanden vormen een goede aanvulling bij de bestanden en reeksen bewaard door het Legermuseum, of deze van het Ministerie van Buitenlandse Zaken, om maar een paar van de belangrijkste te vermelden. De niet in het Oorlogsarchief te vinden informatie betreft de militaire operaties en in mindere mate het dagelijks leven der soldaten aan het front. Wij nodigen de onderzoekers uit om gebruik te maken van deze massa documentatie en ook van het werk dat reeds rond deze archieven tot stand kwam. Want sinds geruime moedigt het Algemeen Rijksarchief over de Eerste Wereldoorlog aan door de inventarisatie van de bestanden van het Oorlogsarchief, de catalografie van de publicaties uit de Oorlogsbibliotheek, en de publicatie van de onderzoeksresultaten van studenten over de Eerste Wereldoorlog. Onderzoekprojecten In 1999 werd een onderzoeksproject opgestart met het oog op de studie van de internationalisatie van de geldmarkten in België. In dit kader wordt een groot deel van de sekwesterarchieven geïnventariseerd. Studies over de eerste wereldoorlog Sinds kort werd door het Algemeen Rijksarchief een nieuwe reeks ingeluid, met als titel “Studies over de Eerste Wereldoorlog / Études sur la Première Guerre mondiale”. In deze reeks worden de resultaten gepubliceerd van het onderzoek uitgevoerd door studenten geschiedenis van verschillende universiteiten. Elf studies zijn reeds ter beschikking : P. Janssens, Belgische veldhospitalen tijdens de Eerste Wereldoorlog, Brussel, AR, 2001 (nr 1); A. Francois, Les événements du mois d'août 1914 à Dinant. Essai sur la genèse d'un massacre et réflexions autour de la culture de guerre, Brussel, AR, 2001 (nr 2); S. Alexandre, Mémoire d'une "Cité martyre". Le massacre de Tamines du 22 août, Brussel, AR, 2001 (nr 3); S. Carnel, La reconstruction des régions dévastées après la Première Guerre mondiale: le cas de Neuve-Église, Brussel, AR, 2002 (nr 4); A. Vrints, Bezette stad. Vlaams-nationalistische collaboratie in Antwerpen tijdens de Eerste Wereldoorlog, Brussel, AR, 2002 (nr 5); K. De Maesschalck, C. Engelen, M. Marx, E. Persoons, Oorlogsmonumenten 1914-1918 in Vlaams-Brabant, Brussel, AR, 2002 (nr 6). S. Claisse, La Mémoire de la guerre 1914-1918 à travers les monuments aux morts des communes d'Etalle, Habay, Léglise et Tintigny, Brussel, AR, 2002 (nr 7); K. Cool, Het leven van de Vlaamse krijgsgevangenen in Duitsland in de Eerste Wereldoorlog, Brussel, AR, 2002 (nr 8); P.-A. Tallier, R. Boijen (red.) (préface par/woord vooraf door D. Van Overstraeten et/en P. Lefevre), La Belgique et la Première Guerre mondiale. Etat des sources - Etat de la recherche. Actes du colloque des 8 et 9 novembre 2001 (Musée royal de l'Armée, salle 14-18). België en de Eerste Wereldoorlog. Bronnen - Stand van het onderzoek. Acta van het colloquium van 8 en 9 november 2001 (Legermuseum, zaal 14-18), Brussel, AR, 2002 (nr 9); C. Detournay, La Grande Guerre sous le regard de l’élite tournaisienne occupée. Contribution à la culture de guerre, Bruxelles, AGR, 2003 (nr 10); S. JAUMAIN, M. AMARA, B. MAJERUS en A. VRINTS (sous la direction de), Une guerre totale? La Belgique dans la Première Guerre mondiale : Nouvelles tendances de la recherche historique, Bruxelles, AGR, 2005 (n° 11); B. BENVINDO, Des hommes en guerre. Les soldats belges entre ténacité et désillusion 1914 - 1918, Bruxelles, AGR, 2005, 185 p. (n° 12) O. Standaert, La mémoire d’une «Ville Martyre». Manifestations et évolution de la mémoire de la Grande Guerre à Andenne, 1918 – 1940, Bruxelles, AGR, 2005, 149 p. (n° 13). Bibliografishe bronnen
Inlichtingen Pierre-Alain Tallier, afdelingshoofd Links Soma |
|
| Laatst geupdate ( Friday 13 April 2007 ) |