In 1796 werd voor het toenmalige departement van de Nedermaas, waaronder de huidige provincie Limburg ressorteerde, te Maastricht een archiefdienst opgericht die zich om de bescheiden van de afgeschafte instellingen diende te bekommeren. Met de Belgische revolutie van 1830 ging deze archiefdienst voor de Belgische provincie Limburg verloren. De Limburgse bescheiden werden gedeeltelijk in Brussel opgeslagen.

Het rijksarchief in Hasselt werd opgericht in 1869 en het was aanvanke­lijk onderge­bracht op de zol­ders van het provinciegebouw in de Lombaardstraat, waarna het in 1877 naar een oude herberg naast het stadhuis verhuisde. De vroegere gelagzaal fungeerde als leeszaal en bureel voor de conservator en de rest van het huis als opslagruimte. Door de aangroei van archiefbestanden werd deze woning echter vlug te klein. In april 1904 werd een herenhuis op de Bampslaan door de Staat ge­kocht. Deze woning was omstreeks 1870 door het echtpaar Soetemans-Mercier gebouwd. Na verbouwingswerken werd vanaf 1 januari 1908 het nieuwe rijksarchief op de huidige locatie betrok­ken.

Plaatsgebrek noopte tot voortdurende aanpassin­gen, waarvan de belang­rijkste waren: het bouwen van een nieuwe woning voor de huisbewaarder op de binnen­koer (1939) en de verbouwing van de magazijnen door het inbrengen van tussenverdiepingen (1942). Tussen 1939 en 1942 werden de archieven tijdelijk in het kasteel van Rijkel (Borgloon) opgeslagen. Het rijksarchief Hasselt ontsnapte gelukkig aan het vernietigend bombardement van de stationsomgeving op paasmaandag 1944.

De voortdurende aanpassingen bleken na enkele jaren weer onvol­doende te zijn en vanaf 1959 werd hier­voor een hulpdepot op de Kuringersteen­weg gehuurd. Dit hulpde­pot werd in 1978 verlaten ten voordele van een ruimer gebouw op de Kempische Steenweg. De bewaringstoe­standen waren hier echter verre van ideaal; in 1987 werd ook dit gebouw verlaten en meteen werden een groot deel van de Limburgse archiefbestanden tijdelijk naar het Rijksar­chief Beveren overgebracht.

Vanaf 1984 werden in samenspraak met de Regie der Gebouwen plannen ontwikkeld voor de bouw van een nieuw Rijks­archief. Uiteindelijk werd geopteerd voor een vernieuwing van het bestaande gebouw met verdere uitbrei­ding. Deze oplossing werd mede ingegeven door de gunstige ligging van het huidige rijksarchief, namelijk vlak bij het station en in het stadscentrum en voor de talrijke bezoekers eenvoudig te bereiken met het openbaar vervoer. In 1989 werd met dit doel de aanpalende woning Bampslaan 6 aange­kocht. In een eerste fase werd deze woning verbouwd tot appar­tement voor de huisbewaar­der op de bovenverdiepingen, verga­der- en tentoon­stellingszaal op het gelijkvloers en magazijn in de kelder. Tevens werden in het bestaande gebouw nieuwe toiletten inge­richt, alsook twee archiefmagazijnen in de kelder en één bureel op de gelijkvloerse verdieping. In een tweede fase werd de bouw van een uitgebreid archiefmaga­zijn met een opslagruimte voor 13 km archieven op de huidige binnenkoer voorzien. De werken hieraan werden in 1995 aangevat en in 1997 werden de magazijnen betrokken. Daarna startte de totale verbouwing van het oude gebouw. Deze werken waren in 1999 voltooid en omvatten het inrichten van burelen en een auditorium op de bovenverdiepingen. De vroegere archiefmagazijnen werden als bibliotheek ingericht. Momenteel beschikt het gebouw over twee leeszalen: microfilms (21 plaatsen) en documenten (49 plaatsen).

Het rijksarchief Hasselt heeft vanaf zijn oprichting een belangrijke rol gespeeld in het historisch onderzoek naar het Limburgse verleden. Alle archivarissen waren vanaf 1869 door talrijke publicaties nauw betrokken bij de ontsluiting van de regionale geschiedenis. Zij waren lid of bestuurslid van allerlei provinciale en lokale culturele en historische verenigingen. De leiding van het rijksarchief berustte achtereenvolgens bij: Henri Van Neuss (1659-1903), Alfred Hansay (1903-1936), Jozef Lyna (1936-1951), Mathieu Bussels (1951-1967), Jozef Grauwels (1967-1984) en Michel Van der Eycken (1984-2006).