• Overheidsarchieven
• Particuliere archieven
• Verzamelingen
• Elders bewaarde archieven

De kern van het archiefbezit van het Rijksarchief wordt gevormd door de overheidsarchieven, meestal ingedeeld in twee perioden: het zgn. Ancien régime vóór de inval van de Fransen in 1795, toen de meeste overheidsinstellingen werden afgeschaft, en de periode van 1795 tot nu, de zgn. Hedendaagse periode.

Ancien régime

Het leeuwendeel wordt gevormd door de archieven van plaatselijke instellingen zoals heerlijkheden, schepenbanken, cijns-, laat- en leenhoven en gemeenten, daterend van de 14de tot de 18de eeuw; de zgn. oude gemeentearchieven (OGA's). Zij zijn van grote betekenis voor het historisch en genealogisch onderzoek. De oude schepenbanken en gemeenten oefenden immers een zeer ruime bevoegdheid uit. De plaatselijke schepenbank was in de eerste plaats een rechtbank waar zowel strafrechtelijke als burgerlijke processen werden gevoerd en die de oppervoogdij over minderjarigen waarnam (momberrekeningen). Daarnaast fungeerde zij als registratiekantoor voor de meest diverse transacties, zoals de aankoop en de verkoop van onroerende goederen, hypotheeknemingen, openbare verkopingen, verpachtingen e.d. De schriftelijke neerslag van al deze rechtshandelingen is terug te vinden in de schepenregisters. De oude gemeenten waren ook verantwoordelijk voor de algemene belangenbehartiging van hun ingezetenen en voor de inning van de belastingen, wat een hele stroom fiscale documenten opleverde.
Op gewestelijk en supra-regionaal vlak waren zeer diverse instellingen actief, met uiteenlopende taken en bevoegdheden. De voorbeelden van die diversiteit zijn legio. Op gerechtelijk vlak waren de hoven en rechtbanken elk volgens eigen statuten georganiseerd, en ze spraken recht volgens de in hun regio van kracht zijnde wetten en regels. En aangezien ook politieke en financiële instellingen van gewest tot gewest verschillende activiteiten ontplooiden, weliswaar binnen eenzelfde algemene opdracht — ordehandhaving, muntslag, belastingheffing, bevordering van economie en landbouw, armoedebestrijding ... — zijn de archieven die in de verschillende provinciale Rijksarchieven worden bewaard, daar de weerspiegeling van. Opgelet: het is niet omdat een instelling in meerdere gewesten dezelfde benaming draagt, dat de bevoegdheden en dus de inhoud van de geproduceerde archieven dezelfde is. Het meest sprekende bewijs daarvan is misschien wel de 'volksvertegenwoordiging', de standen of 'Staten': in de ene provincie een ware machtsfactor, in de andere een lege doos.

In het Algemeen Rijksarchief te Brussel worden de archieven van de centrale overheidsinstellingen van het Ancien régiem bewaard: Hof, landvoogd en gevolmachtigd minister, de zgn. Collaterale Raden, de Grote Raad van Mechelen, de Rekenkamer, de tientallen jointes, commissies en comités, ... van de Bourgondische tijd tot en met de hervormingen van Jozef II en de restauratie die erop volgde.

Hedendaagse periode

Ook in de hedendaagse periode kunnen overheidsinstellingen worden onderscheiden die actief zijn op verschillend niveau: lokaal, provinciaal en federaal, met, in het zog van de voortschrijdende staatshervorming en eraan gepaard gaande federalisering ook steeds meer organen bevoegd voor gewest- en gemeenschapsmateries.
Na de Franse revolutie speelden de gemeenten hun rechterlijke bevoegdheid en registratiefunctie kwijt maar door de groeiende invloed van de overheid op het economisch en sociaal leven kregen de gemeenten nieuwe functies toebedeeld: ordehandhaving, veiligheid, burgerlijke stand en bevolkingsbeheer, openbare werken, verkeer, onderwijs, enz. Ook heel wat hedendaagse gemeenten hebben hun 19de en 20ste-eeuwse archieven overgedragen aan het Rijksarchief (HGA's).

Van de regionale overheidsarchieven van de Hedendaagse periode (vanaf 1795) zijn deze van het provinciebestuur en van zijn voorganger, het 'departement' uit de Franse tijd de belangrijkste, naast de archieven van de buitendiensten van de nationale/federale of van de Vlaamse overheid: rechtbanken, Hypotheekbewaring, Registratie en Domeinen, Directe belastingen, enz. Het Rijksarchief is eveneens de bewaarplaats voor overheidsarchieven van instellingen van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, van de Franse en van de Duitstalige Gemeenschap. Alleen het Waals Gewest heeft een eigen archiefdecreet, dat evenwel enkel van toepassing is op de organen van de uitvoerende macht in het Waals Gewest (dus niet op het Waals Parlement, noch op de instellingen van de Franse Gemeenschap).

In het Algemeen Rijksarchief te Brussel worden de archieven van nationale/federale overheidsdiensten bewaard, de vroegere ministeries, nu de Federale Overheidsdiensten (FOD) en de Programmatorische Overheidsdiensten (POD), van de Federale Wetenschappelijke Instellingen en de federale culturele instellingen.

Ook notarissen moeten hun minuten en repertoria ouder dan 75 jaar in bewaring geven op het Rijksarchief, en dat ingevolge de wet van 25 ventôse jaar XI op het notarisambt, gewijzigd door de wet van 4 mei 1999. De notariële minuten (16de tot ca. 75 jaar geleden) vormen een rijke bron voor elk historisch of genealogisch onderzoek.

Naar boven

Het Rijksarchief bewaart ook particuliere archieven en in de eerste plaats de archieven van kerkelijke instellingen, zoals abdijen, kloosters, kerken, kapellen e.d., die omstreeks 1797 werden opgeheven. In de loop der jaren vertrouwden heel wat parochies en kerkfabrieken ons hun oude archieven toe.
In het Rijksarchief berusten eveneens archieven van particuliere personen en (meestal adellijke) families en van bedrijven, genootschappen en verenigingen die een belangrijke rol gespeeld hebben in het politiek, economisch, cultureel en maatschappelijk leven van de provincie.

Het Algemeen Rijksarchief te Brussel heeft de meest omvangrijke verzameling archieven van politici. Ook kabinetsarchief, dat in België niet als overheidsarchief wordt beschouwd en dus niet onder de Archefwet valt, is hier gelukkig goed vertegenwoordigd, maar is — gezien zijn recent karakter — meestal nog niet openbaar, tenzij met speciale toelating van ofwel het Rijksarchief (afdeling 5), ofwel de bewaargever. Lees meer.

Bedrijfsarchieven worden in de verschillende Rijksarchieven bewaard (zie de respectieve archievenoverzichten), maar de grootste verzameling bevindt zich te Brussel. Gezien hun omvang, worden ze niet bewaard in het Algemeen Rijksarchief, maar in het Algemeen Rijksarchief 2 - depot Joseph Cuvelier. Gelieve vooraf de raadplegingsmodaliteiten te consulteren.

> download hier onze nieuwe brochure 'Versterk het imago van uw bedrijf – Bewaar archieven voor de toekomst'

Naar boven

Diverse verzamelingen, b.v. de verzameling kaarten en plattegronden, de plakkaten en ordonnanties van het ancien régime, doodsbrieven, enz. vormen een aanvulling op de eigenlijke archiefbestanden.
Van belangrijke series archieven — parochieregisters, registers van de burgerlijke stand, bevolkingsregisters, erfenisaangiften, notariële minuten en kaarten en plattegronden — werden microfilms vervaardigd, die in zelfbediening beschikbaar zijn.

Naar boven

Een aantal steden en gemeenten hebben een professionele archiefdienst en beheren zelf hun archieven. Daarnaast zijn er nog andere archiefdiensten die wellicht voor uw onderwerp bruikbaar materiaal beheren: bvb. het Legermuseum te Brussel of het KADOC te Leuven en het AMSAB in Gent en Antwerpen.

Naar boven